87. ROCZNICA AGRESJI ZSRR NA POLSKĘ
Obywatele! Gdy armia nasza z bezprzykładnym męstwem zmaga się z przemocą wroga od pierwszego dnia wojny aż po dzień dzisiejszy, wytrzymując napór ogromnej przewagi całości bez mała niemieckich sił zbrojnych, nasz sąsiad wschodni najechał nasze ziemie, gwałcąc obowiązujące umowy i odwieczne zasady moralności. Stanęliśmy tedy nie po raz pierwszy w naszych dziejach w obliczu nawałnicy zalewającej nasz kraj z zachodu i wschodu. […] Na każdego z was spada dzisiaj obowiązek czuwania nad honorem Naszego Narodu w najcięższych warunkach.
Orędzie prezydenta RP Ignacego Mościckiego do obywateli polskich, Kosów Huculski, 17 września 1939 r.
17 września 1939 r. Armia Czerwona wkroczyła na teren II RP pomimo podpisanego paktu o nieagresji. Polska zmagająca się od 1 września 1939 r. z napaścią III Rzeszy nie była w stanie toczyć wojny na dwóch frontach. Ostatecznie 6 października 1939 r. po kapitulacji Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Polesie”, zakończyły się zasadnicze regularne działania wojenne kampanii polskiej. Większość terytorium II RP znalazła się pod okupacją III Rzeszy oraz ZSRR.
Swoje działania Sowieci tłumaczyli chęcią ochrony ludności ukraińskiej i białoruskiej zamieszkującej wschodnie tereny Polski przed Niemcami. W rzeczywistości Armia Czerwona realizowała założenia paktu Ribbentrop-Mołotow - tajnego porozumienia Stalina z Hitlerem, podpisanego 23 sierpnia 1939 r. w Moskwie. Układ ów przewidywał podział Europy Środkowo-Wschodniej na niemiecką i sowiecką strefę interesów, obejmujący również terytorium Rzeczpospolitej i oznaczający w praktyce jej rozbiór.
Radziecka inwazja była całkowitym zaskoczeniem dla polskiego rządu, który nie zdecydował się na otwarte stwierdzenie zaistnienia stanu wojny między Polską a ZSRR. Dopiero o godzinie 22:00 Naczelny Wódz marszałek Edward Rydz-Śmigły wydał „Dyrektywę Ogólną” o treści:
„Sowiety wkroczyły. Nakazuję ogólne wycofanie na Rumunię i Węgry najkrótszymi drogami. Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony lub próby rozbrojenia oddziałów. Zadanie Warszawy i miast, które miały się bronić przed Niemcami – bez zmian. Miasta, do których podejdą bolszewicy, powinny z nimi pertraktować w sprawie wyjścia garnizonów do Węgier lub Rumunii”.
Skutkiem tego była dezorientacja polskiego dowództwa – wiele jednostek zaniechało walki wycofując się lub kapitulując przed Armią Czerwoną. Część jednak stawiła opór – w wyniku starć polsko-radzieckich zginęło ok. 2,5 tys. polskich żołnierzy, a ok. 20 tys. było rannych i zaginionych. Do niewoli trafiło ok. 250 tys. żołnierzy, w tym ponad 10 tys. oficerów. Wielu spośród wziętych do niewoli oficerów zostało później zamordowanych przez NKWD w ramach zbrodni katyńskiej.
Przedstawiciele polskiego rządu, wraz z prezydentem Ignacym Mościckim, premierem gen. Felicjanem Sławoj Składowskim oraz Naczelnym Wodzem marszałkiem Edwardem Rydz-Śmigłym opuścili terytorium kraju, by na emigracji kontynuować walkę. Opuszczenie kraju przez najwyższego dowódcę wojskowego, podczas gdy Wojsko Polskie wciąż walczyło, do dziś pozostaje tematem dyskusji historyków. Nocą z 17 na 18 września 1939 roku członkowie rządu przekroczyli granicę z Rumunią, gdzie zostali internowani, co umożliwiło przejęcie władzy gen. Władysławowi Sikorskiemu oraz utworzenie Rządu Rzeczpospolitej Polskiej na uchodźctwie.
Na zajętym polskim terytorium władze radzieckie rozpoczęły represje, głębokie przekształcenia polityczno-ustrojowe oraz brutalną sowietyzację miejscowej ludności. Deportacje polskiej ludności z terenów zajętych przez Armię Czerwoną na wschód miały charakter masowy - szacuje się, że w latach 1940–1941 władze radzieckie przymusowo wywiozły w głąb ZSRR (głównie na Syberię i do Kazachstanu) od kilkuset tysięcy do nawet miliona obywateli II Rzeczypospolitej. Ponadto 17 września 1939 r. Polska bezpowrotnie utraciła Kresy Wschodnie oraz znalazła się na kilkadziesiąt lat w strefie wpływów Związku Radzieckiego.
W 87. rocznicę agresji ZSRR na Polskę pamiętamy o tych, którzy stanęli w obronie ojczyzny oraz o wszystkich obywatelach II RP, którzy padli ofiarą sowieckich represji. Oddajemy hołd poległym, pomordowanym, a także tym, którzy mimo utraty wolności nie porzucili nadziei na odzyskanie niepodległej Polski. Pamięć o ich losach jest wyrazem naszego szacunku dla ich poświęcenia i obowiązkiem wobec przyszłych pokoleń.
Łukasz Woś
Centrum Informacji Turystycznej i Historycznej w Chęcinach
